باب دوم در هفت اقليم ، شناخت واژهء آن و اختلاف اقليم‌ها نخست سخنى مىآورم كه زمينه‌اى باشد براى آنچه پس از اين خواهم گفت و بهترين و كوتاه‌ترين بيان آنست كه من شنيده‌ام ، گويند : درازى خط دور زمين با اندازهء اصطلاحى ايشان يكصد ميليون و ششصد هزار ميل است كه هر ميل چهار هزار ذراع و هر ذراع بيست و چهار انگشت و هر سه ميل يك فرسنگ است . سه چهارم همهء زمين در زير آب ، و از يك چهارم بيرون از آب تنها يك سوم و يك سوم يك دهم آن آباد است و باقيمانده بيابان است و همين بخش آباد از ربع چهارم سى و سه ميليون و يكصد و پنجاه هزار ميل مساحت دارد و در ميان خط استوا تا قطب شمال قرار گرفته و به هفت اقليم تقسيم مىشود و اختلاف در چگونگى آن را خواهيم گفت . درباره اين كه آيا اين هفت اقليم ، در شمال و جنوب قرار دارند و يا تنها در شمالند اختلاف است . هرمس گويد : هفت اقليم در جنوب و هفت اقليم در شمال هست ، ولى ديگران مىگويند اين سخن پذيرفتنى نيست زيرا دليلى براى آن وجود ندارد ، و هفت اقليم همه در شمال است [ 26 ] زيرا كه آبادانى بيشتر در شمال است و در جنوب كمتر است و از اين رو شمال را تقسيم كرده‌اند ، نه جنوب را . دربارهء ريشه شناسى اقليم گفته‌اند : [ واژه‌اى تازى و مفرد است و جمع آن اقاليم است مانند اخريط و اخاريط ، و آن نام گياهى است . گويا از آن رو يك بخش را اقليم خوانده‌اند كه از باقى قلم شده است و « قلم » در عربى به معنى جدائى است چنان كه گويند : « قلمت ظفرى - ناخن خود را گرفتم » و از آن رو خامه را نيز قلم گفته‌اند كه پى در پى سر آن را مىتراشند و هر چه را پى در پى ببرند قلم كرده‌اند . ابو ريحان بيرونى مىگويد : به گفتهء ابو الفضل هراتى در « مدخل صاحبى » « 1 » اقليم به معنى ميل ( - انحراف ) است و مراد از آن شايد منطقه‌هائى باشد كه در اطراف و بيرون از معدّل النهار است . و نيز گويد : به گفتهء حمزه « 2 » پسر حسن اصفهانى ،

--> ( 1 ) . ياقوت در چ ع 1 ص 401 فارسى ص 371 همين مجلد يك مطلب جغرافيايى را باز هم به نقل از بيرونى م 440 از بو الفضل هراتى آورده است ، پس مىتواند همان باشد كه در لغتنامه دهخدا - الف ص 735 به نقل از ترجمهء يمينى ؛ هم روزگار مؤيّد الدّوله ديلمى زنده به سال 371 خوانده شده است . و نيز مىتواند همان دباغ هجو كنندهء پوشنج باشد كه در همين مجلّد چ ع 1 : 759 ديده مىشود . ( 2 ) . حمزهء اصفهانى ( 280 - 360 ) از مردم اصفهان نگارندهء « تاريخ سنى ملوك الارض و الانبياء » كه در پيشگفتارش فهرستى از كتب فارسى مىآورد كه از آنها استفاده كرده است . ( جرجى زيدان آداب اللغه 2 : 315 ) و « اصبهان و اخبارها » و جز آنها كه چاپ شده است . او به بغداد آمد و كتاب « خصائص و